POJĘCIA NUMIZMATYCZNE:

Awers - główna strona monety. Awersem jest strona z wizerunkiem orła, godłem państwa, nominałem, rokiem bicia monety. Na banknotach strona główna zawierać musi nazwę emitenta i podpisy odpowiedzialnych osób.

Bilon - pierwotnie taką nazwę nosił stop o zawartości srebra poniżej 50%, do którego również dodawano miedź, cynę, cynk, a nawet rtęć. Aktualnie to pieniądz w postaci monet o niskiej wartości.

Bok - lewa lub prawa strona monety.

Brakteat (łac. bractea – blaszka) - forma denara popularna w średniowieczu, bita na cienkiej blaszce jednym stemplem na miękkiej podkładce.

Denar (łac. denarius) - główna rzymska moneta srebrna. Stopniowa dewaluacja sprawiła, że finalnie wybijano je praktycznie z czystej miedzi. Denary były pierwszymi monetami w Polsce – wybijał je Bolesław Chrobry.

Destrukt – uszkodzona moneta podczas procesu produkcji. 

Dinar - dawna złota moneta arabska używana głównie w handlu międzynarodowym, bita w VII-XV w.

Dukat - złota moneta używana w Europie od XIV do XIX w.

Efekt kątowy - zabezpieczenie polegające na wprowadzeniu w ornament rysunku, który jest widoczny pod odpowiednio dobranym kątem obserwacji. 


Emitent (wydawca) - władza zwierzchnia państwa bądź bank emisyjny, który wydał daną monetę czy banknot.

Falsyfikat (fals) - podrobiony banknot lub moneta.

Grading – proces potwierdzenia autentyczności monety wraz z określeniem stanu zachowania monety oraz opakowaniem w pudełko tzw. slab, trumienkę.

Halerz - moneta srebrna, której bicie zainicjowano w szwabskim mieście Hall. Pierwsze halerze przedstawiały krzyż i dłoń.


Holder - opakowanie papierowe mające chronić monetę przed czynnikami zewnętrznymi.

Kapsel - opakowanie z tworzyw sztucznych (najczęściej plastik) mające chronić monetę przed czynnikami zewnętrznymi.

Karat - jednostka masy używana w jubilerstwie. 1 karat = 0,2 grama. Posługujemy się karatami dla określenia zawartości czystego kruszcu w stopach. 1 karat to 1/24 zawartości kruszcu w stopie. Złoto 24 karatowe to złoto absolutnie czyste bez domieszek. 

8 karatów - próba 333 (33,3 % czystego złota)

9 karatów - próba 375 (37,5 % czystego złota)

10 karatów - próba 417 (41,7 % czystego złota)

12 karatów - próba 500 (50 % czystego złota)

14 karatów - próba 585 (58,5 % czystego złota)

18 karatów - próba 750 (75 % czystego złota)

22 karaty - próba 916 (91,6 % czystego złota)

23 karaty - próba 958 (95,8 % czystego złota)

24 karaty - próba 1000 (100% czystego złota, ale tylko z definicji. Złoto jako jedyny metal szlachetny charakteryzuje się niespotykaną miękkością, dlatego domieszkowane jest z innymi metalami w celu zwiększenia jego twardości i trwałości. Monety bulionowe zawierają do 99,999% złota.)

Klipa - nieokrągła moneta (głównie kwadratowa).

Legenda – słowa, skróty umieszczone na monecie. 

Jednostka monetarna - nazwa pieniądza (waluty) obowiązującego w danym państwie. 

Mennica - wytwórnia monet, medali, orderów, stempli, obecnie także zakład przetwórstwa metali szlachetnych.

Mincerz (mincarz) - osoba pracująca przy produkcji monet.

Mincmistrz - daw. zarządca mennicy. Jego inicjały imienia lub nazwiska, herbu lub godła widniały na bitych przez niego monetach.

Moneta bimetaliczna - moneta wykonana z dwóch różnych metali lub stopów, połączonych ze sobą mechanicznie.

Moneta bulionowa (lokacyjna, inwestycyjna) - moneta bita z metali szlachetnych na cele inwestycyjne.

Moneta kolekcjonerska - moneta wybijana w znacznie mniejszych ilościach niż monety obiegowe, przeznaczona na rynek kolekcjonerski. Zalicza się tu również monety bite masowo z napisem PRÓBA oraz lustrzanki. 

Moneta obiegowa - moneta wybijana w masowych ilościach przeznaczona jako środek płatniczy powszechnego obiegu. 

Moneta okolicznościowa - moneta o nakładzie zbliżonym do obiegowego, wybijana tylko 1 raz, bez powtórnej emisji w kolejnych latach. 

Moneta platerowana - moneta pokryta na zewnątrz cienką warstewką kruszcu lub metalu, który osłania rdzeń monety. 

Moneta próbna - moneta wybijana w bardzo małych ilościach (do kilku tysięcy szt.) posiadająca najczęściej oznaczenie "PRÓBA", często bita z innego materiału niż późniejsza moneta masowej produkcji. 

Nominał - wartość obiegowa monety lub banknotu np.: 2 złote, 20 złotych, 5 Euro, $100 USD.

Numizmat - dawna moneta lub medal mające wartość zabytkową.

Numizmatyka - nauka pomocnicza historii badająca monety i niemonetarne środki płatnicze jako źródła historyczne w aspektach gospodarczym, technicznym, politycznym, artystycznym i kulturowym. Kolokwialnie numizmatyka to dziedzina kolekcjonerstwa, której obiektem zainteresowań są monety i banknoty.

Oksydowanie - proces pokrywania powierzchni metali warstwą ich tlenków (przeciw korozji lub dla ozdoby).

Palindrom (radar) - w numizmatyce oznacza numer seryjny banknotu, który czytany od przodu i od tyłu jest taki sam.

Patyna - produkt korozji atmosferycznej i jej stopów w dostatecznie wilgotnym powietrzu. Jest to warstwa tlenków koloru od jasnozielonego do szarozielonego. Jej głównym składnikiem przy czystej atmosferze jest zasadowy węglan miedzi, natomiast w otoczeniu atmosfery przemysłowej, zawierającej dwutlenek siarki, towarzyszy jej zasadowy siarczan miedzi.

Podskarbi - osoba mająca nadzór, trzymająca pieczę nad skarbem i mennicą państwową.

Probierzy (probierca) - specjalista ustalający próbę metali szlachetnych, zajmujący się badaniem próbek, jakości towaru.

Próba srebra - zawartość czystego srebra w stopie (np.: w monecie) wyrażana w promilach.

próba 500 - 50 % czystego srebra

próba 625 - 62,5 % czystego srebra

próba 800 - 80 % czystego srebra

próba 830 - 83 % czystego srebra

próba 875 - 87,5 % czystego srebra

próba 925 - 92,5 % czystego srebra

próba 999 - 99,9 % czystego srebra

Próba złota - zawartość czystego złota w stopie (np.: w monecie) wyrażana w promilach.

6 próba - próba 0,333 (33,3 % czystego złota)

5 próba - próba 0,375 (37,5 % czystego złota)

4 próba - próba 0,500 (50 % czystego złota)

3 próba - próba 0,585 (58,5 % czystego złota)

2 próba - próba 0,750 (75 % czystego złota)

1 próba - próba 0,960 (96 % czystego złota)

0 próba - próba 0,999 (99,9 % czystego złota)

nazwy_części_monety.jpg

Rant (brzeg, kant) - ostra krawędź łącząca powierzchnię boku i płaszczyzny monety.

Rewers (reszka) - odwrotna strona monety zawierająca inne elementy graficzne w większym lub mniejszym stopniu związane z okolicznościami wybicia monety.

Restrike - zwane również jako "nowe bicie". Terminem tym określa się monety lub medale wybite przy użyciu oryginalnej matrycy ,ale w czasie późniejszym niż oryginały. Nowo powstałe monety są identyczne z pierwowzorami, dotyczy to, składu, wymiarów i daty. 

Stempel lustrzany – moneta wybita takim stemplem posiada idealnie wypolerowane (lustrzane) tło i matowy wizerunek. Stemplem lustrzanym bite są m.in. monety srebrne i złote kolekcjonerskie. 

Stempel zwykły – moneta wybita takim stemplem posiada matowe tło i wizerunek. Stemplem zwykłym bite są m.in. polskie obiegówki. 

Stempel odwrócony (odwrotka) - awers w stosunku do rewersu odwrócony o 180 stopni (do góry nogami). Monety wielu krajów bite są stemplem odwróconym (np.: USA). 

Skrętka – moneta, której awers w stosunku do rewersu jest odwrócony o jakiś kąt (destrukt). 

Tampondruk - technika druku, zaliczana jako pochodna druku wklęsłego, polegająca na nakładaniu farby drukarskiej (takiej samej jak w sitodruku lub częściej specjalnej do tampodruku) za pomocą miękkiego gładkiego stempla zwanego tamponem. Przez dobranie tamponu odpowiedniego kształtu możliwy jest nadruk na nierównych i nieregularnych powierzchniach. 

Uncja - pozaukładowa jednostka masy, bądź objętości płynów stosowana w starożytnym Rzymie i krajach anglosaskich. 1 uncja masy (oz) = 1/16 funta = 28,35 g. Jedna uncja trojańska (jubilerska) (t oz) = 31,1035 g.

"Wyliczanka" - w numizmatyce oznacza numer seryjny banknotu, który złożony jest z cyfr następujących po sobie.

Znak menniczy - znak na monecie, zwykle litera lub symbol, który identyfikuje mennicę w której dana moneta została wybita. 

Znak wodny - to prawdopodobnie najdoskonalszy ze sposobów zabezpieczenia papieru przed fałszerstwem.



SKRÓTY NUMIZMATYCZNE:

ø / śr. - średnica

abp - arcybiskup

Ag
 – srebro (łac. argentum)

Al – aluminium (glin, łac. aluminium)

Al-Mg – aluminium z magnezem 

Au – złoto (łac. aurum)

Av. / A. (awers) - strona główna monety

B – brąz 

B-Al – brązal 

b.n. - bez napisu

b.r. - bez roku (daty) wybicia 

b.z. - bez znaku mennicy

bp - biskup

brakt. - brakteat (łac. bractea)

c.a. – cena amatorska

ces. - cesarz

CuAl5Zn5Sn1 – stop Golden Nordic ( „Nordyckie Złoto”) – stop miedzi, aluminium, cynku i cyny opracowany specjalnie do wyrobu monet. 

Cu – miedź (łac. cuprum)

CuNi – miedzionikiel

den. - denar 

din. – dinar 

dol. – dolar 

duk. – dukat 

dwustr. - dwustronny 

GN (NG) – Golden Nordic - złoto nordyckie
 

fals. – falsyfikat 

FB – fosforo brąz 

Fe – żelazo (łac. ferrum)

FeNi - żelazonikiel

fen. – fenig 

fr. – frank

g - gram

gr - grosz 

gr kor. – grosz koronny 

guld. – gulden 

hal. - halerz 

kop. – kopiejka 

kor. - koronny 

L – stempel lustrzany 

- mosiądz 

men. - mennica 

Mg- magnez (łac. magnesium)

mk - marka

mkp - marka polska

MN – miedzionikiel 

M-Mn – mosiądz manganowy

mon. - moneta

Ni – nikiel

odm. - odmiana

ok. - około

Pb - ołów (łac. plumbum)

półbrakt. - półbrakteat 

półgr. - półgrosz
 

Pt – platyna (łac. platinum)

Rv. / R. (rewers) – strona odwrotna monety

rb – rubel 

rbs – rubel srebrny 

S - stal 

Sn – cyna (łac. stannum)

st. - stempel 

szel. - szeląg 

szyl. – szyling 

tal. – talar

w. - waga

wkl. – wklęsły 

w.n. – wartość nominału 

wyp. - wypukły

- złoty polski

Zn – cynk (łac. zincum)

zw. – zwykły 

ŻN – żelazonikiel